Το άγχος είναι μια διαδικασία με την οποία ένα παιδάκι έρχεται αντιμέτωπο από πολύ νωρίς, στα πρώιμα ακόμα αναπτυξιακά του στάδια. Μέσα στον πρώτο χρόνο της ζωής του ένα παιδάκι θα βιώσει το αίσθημα του άγχους αποχωρισμού από την μητέρα του όταν αυτή καλείται για παράδειγμα να επιστρέψει στην δουλειά της ή του άγχους στην παρουσία ξένων προσώπων. Αργότερα στον δεύτερο και τρίτο χρόνο της ζωής του θα βιώσει το άγχος όταν έρχεται αντιμέτωπο με το σκοτάδι, τις καταιγίδες, τα μεγαλόσωμα ζώα. Δεν είναι παράξενο σε αυτή την ηλικία να συναντήσουμε παιδιά τα οποία εμφανίζουν προσκόλληση στους γονείς ή ακόμα και νυχτερινούς εφιάλτες. Λίγο αργότερα όταν ένα παιδάκι φτάσει στον πέμπτο και έκτο χρόνο της ζωής του το άγχος του μπορεί να μετατραπεί σε φόβο θανάτου ή εγκατάλειψης από τους γονείς. Σε αυτή την ηλικία τα παιδιά συχνά κάνουν ερωτήσεις σχετικές με τον θάνατο σε μια προσπάθεια τους να τον κατανοήσουν. Στα σχολικά χρόνια ένα παιδί μπορεί να βιώνει άγχος όταν για παράδειγμα καλείται να περάσει κάποια εξέταση ή να γράψει ένα διαγώνισμα.
Στην περίπτωση όπου το άγχος του παιδιού διατηρείται σε ήπια πλαίσια όχι μόνο είναι αποδεκτό αλλά είναι και χρήσιμο γιατί οδηγεί το παιδί να βελτιώσει την οργάνωση της καθημερινότητας του και να επιτύχει καλύτερα αποτελέσματα στους στόχους που έχει θέσει. Στις σχολικές ηλικίες όταν το άγχος είναι σε ήπια πλαίσια είναι πολύ πιο χρήσιμο από το να μην αισθάνεται ένα παιδί καθόλου άγχος. Σε μια τέτοια περίπτωση μπορεί να μείνει απαθής με όλα τα αρνητικά επακόλουθα. Έτσι ένα παιδί που δεν αγχώνεται καθόλου, δεν θα νιώσει τόσο μεγάλη την ανάγκη να προσπαθήσει όσο κάποιο άλλο που ανησυχεί αν θα τα πάει καλά ή όχι. Το ίδιο αποτέλεσμα βέβαια μπορεί να έχουμε και στην περίπτωση όπου ένα παιδί αγχώνεται υπερβολικά.
Πότε όμως το άγχος μπορεί να μετατραπεί από φυσιολογική διαδικασία ανάπτυξης σε παθολογική;
Το παθολογικό άγχος είναι ένα έντονο και δυσάρεστο συναίσθημα που αφορά ένα αόριστο κίνδυνο που επίκειται και δίνει την αίσθηση σε αυτόν που το βιώνει μιας συνεχούς απειλής.
Το παθολογικό άγχος χαρακτηρίζεται από έντονα αρνητικά συναισθήματα και σωματικά συμπτώματα (πόνο στην κοιλιά, υπερδιέγερση κ.λ.π).
Το παθολογικό άγχος δεν είναι κάτι που το παιδί μπορεί να το ελέγξει. Αρχίζει να επιδρά αρνητικά στη λειτουργικότητά του και σιγά σιγά μετατρέπεται σε καταστροφικό άγχος. Το άγχος αυτό προκαλεί στο παιδί πανικό, ένταση και φόβο. Διαταράσσει την ψυχική του ηρεμία, την ομαλή ροή της καθημερινότητας του και το αποδιοργανώνει.
Ποιες μπορεί να είναι οι πιθανές αιτίες του άγχους για ένα παιδί;
Η αιτία του άγχους στα παιδιά οφείλεται πολλές φορές στον πιθανό κίνδυνο να κριθούν γι’ αυτό που είναι ή να κριθούν για τις ικανότητες του. Σε άλλες περιπτώσεις το άγχος οφείλεται σε μια μεγάλη αγωνία που έχουν τα παιδιά για το μέλλον τους. Ένα επικείμενο διαζύγιο των γονιών, μια σημαντική αλλαγή στη ζωή τους, η αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος, οι οικονομικές αλλαγές στην οικογένεια μπορεί να επιφέρουν μεγάλη αγωνία στα παιδιά για το τι ακολουθεί στο μέλλον. Επιπρόσθετα τέτοιοι παράγοντες αποτελούν πολύ πιο δύσκολες καταστάσεις για τα παιδιά γιατί γνωρίζουν ότι οι ίδιοι δεν έχουν τον έλεγχο και τις αποφάσεις τις λαμβάνουν οι ενήλικες.
Διαταραχή Άγχους στα παιδιά
Η εμφάνιση διαταραχής άγχους είναι από τις συχνότερες ψυχικές νόσους που συναντούμε στα παιδιά. Τα κορίτσια είναι δύο φορές πιο πιθανό να εμφανίσουν μια τέτοια διαταραχή από τα αγόρια και πολλές φορές βλέπουμε να συνυπάρχουν συμπτώματα άγχους με την κατάθλιψη.
Ποιες είναι οι διαταραχές άγχους στα παιδιά;
Διαταραχή άγχους αποχωρισμού. Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι φυσιολογικό να βιώνουν κάποιο βαθμό άγχους σε περιπτώσεις απομάκρυνσης από τους γονείς ή από τα άτομα με τα οποία είναι προσκολλημένα. Όταν όμως το άγχος που βιώνει το παιδί έχει υπερβολική ένταση και εκδηλώνεται σε μεγαλύτερες ηλικίες, τότε ενδέχεται να αποτελεί ένδειξη της διαταραχής άγχους του αποχωρισμού. Παιδιά σχολικής ηλικίας μπορεί να μην θέλουν να πάνε σχολείο ή να κοιμηθούν μόνα τους ή μπορεί να διακατέχονται από φοβίες ότι κάτι κακό θα συμβεί στα αγαπημένα τους πρόσωπα ή ότι δεν θα μπορέσουν να ξαναβρεθούν με τους γονείς τους.
Κοινωνική αγχώδης διαταραχή. Βασικό χαρακτηριστικό της κοινωνικής φοβίας είναι ο έντονος και επίμονος φόβος που βιώνει το παιδί σε μία ή περισσότερες κοινωνικές καταστάσεις. Η κοινωνική κατάσταση μπορεί να προκαλεί τόσο έντονο άγχος, που ενδέχεται να οδηγήσει σε κρίση πανικού. Τα παιδιά και οι έφηβοι με κοινωνική φοβία χαρακτηρίζονται από τον περιορισμένο αριθμό φίλων, δεν θέλουν να συμμετέχουν σε ομαδικές δραστηριότητες, στο σχολείο μπορεί να δείχνουν ιδιαίτερα φοβισμένα σε καταστάσεις όπως το να σηκώσουν χέρι στην τάξη ή να πάρουν το λόγο. Επίσης μπορεί να αποφεύγουν σχολικές εκδρομές και ομαδικές εκδηλώσεις. Στο σπίτι μπορεί να μην απαντούν στο τηλέφωνο και να απομονώνονται όταν έρχονται επισκέπτες. Γενικά τα παιδιά αυτά χαρακτηρίζονται από αρνητική εικόνα για τον εαυτό τους και συχνά βιώνουν την απόρριψη από το περιβάλλον τους.
Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή. Βασικό χαρακτηριστικό της διαταραχής αυτής είναι το υπερβολικό και ανεξέλεγκτο άγχος το οποίο προκαλείται από μια σειρά γεγονότων και δραστηριοτήτων τις περισσότερες μέρες της εβδομάδας για διάστημα τουλάχιστον έξι μηνών. Το παιδί μπορεί να βιώνει άγχος και έντονη φοβία για τους βαθμούς, για οικογενειακά θέματα, για τις γενικότερες επιδόσεις του κ.α. Τα παιδιά αυτά είναι πιο πιθανό να είναι τελειομανή και συχνά αδυνατούν να χαλαρώσουν λόγω της πολύ μεγάλης τους ανησυχίας. Τα συμπτώματα της διαταραχής μπορεί να εκδηλώνονται με νευρικότητα ή έντονο αίσθημα αγωνίας, με τεντωμένα νεύρα, με εύκολη κόπωση, με δυσκολία συγκέντρωσης ή με ένα αίσθημα ότι το μυαλό είναι άδειο, με ευερεθιστότητα και διαταραχή ύπνου.
Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Τα βασικά χαρακτηριστικά της διαταραχής αυτής είναι οι έμμονες σκέψεις και οι ψυχαναγκασμοί με τους οποίους το παιδί ασχολείται τουλάχιστον για μια ώρα την ημέρα και οι οποίο το καταπονούν και του δημιουργούν πρόβλημα στη λειτουργικότητά του. Οι εμμονές επαναλαμβάνονται ακόμα και χωρίς τη θέληση του παιδιού και τις βιώνει ως ιδιαίτερα στρεσογόνες. Η συμπεριφορά του παιδιού χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες πράξεις τις οποίες αισθάνεται ως υποχρέωσή του να τις εκτελέσει για να μειώσει το άγχος που βιώνει. Για παράδειγμα, το παιδί μπορεί ασχολείται σε υπερβολικό βαθμό με την καθαριότητα, τον έλεγχο και την τακτοποίηση πραγμάτων. Ωστόσο είναι πολύ σημαντικό να γίνεται διάκριση των παθολογικών ψυχαναγκασμών από τις τελετουργίες που κάνουν τα παιδιά στο πλαίσιο της φυσιολογικής τους ανάπτυξης. Για παράδειγμα, είναι σύνηθες για κάποια παιδιά να τακτοποιούν τα παιχνίδια τους με έναν ορισμένο τρόπο και συγκεκριμένες στιγμές. Οι συμπεριφορές αυτές ξεφεύγουν από τα όρια της φυσιολογικής συμπεριφοράς και αποτελούν ενδείξεις ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής όταν το παιδί καταπονείται και υποφέρει από αυτές.
Ειδική φοβία. Βασικά χαρακτηριστικά της ειδικής φοβίας είναι ο έκδηλος και επίμονος φόβος ο οποίος είναι υπερβολικός και παράλογος και ενεργοποιείται από την παρουσία ή την πρόβλεψη παρουσίας ενός αντικειμένου ή κατάστασης (π.χ. ασανσέρ, αεροπλάνο, ζώο, ύψος, αίμα κ.λ.π.). Η έκθεση στο ερέθισμα του φόβου προκαλεί σχεδόν πάντα μια άμεση αντίδραση άγχους ή πανικού. Στα παιδιά το άγχος αυτό εκδηλώνεται συχνά με κλάμα και νευρικότητα. Τα παιδιά είναι πιθανό να μην αντιλαμβάνονται πότε οι φόβοι τους είναι υπερβολικοί ή αδικαιολόγητοι. Μπορεί να διακατέχονται από το άγχος που τους δημιουργεί η σκέψη για το τι μπορεί να συμβεί αν εκτεθούν στο φοβικό αντικείμενο ή την κατάσταση που προκαλεί το φόβο.
Διαταραχή μετά από τραυματικό στρες. Τα χαρακτηριστικά της διαταραχής αυτής είναι το επίμονο άγχος ως επακόλουθο ενός τραυματικού γεγονότος. Τέτοιου είδους γεγονότα μπορεί να είναι φυσικές καταστροφές ή καταστάσεις όπου το παιδί γίνεται αυτόπτης μάρτυρας κάποιου εγκλήματος, ληστείας, βιασμού, βασανισμού ή άλλης βίαιης ενέργειας. Το παιδί μπορεί να νιώθει έντονο και επίμονο φόβο ή να αισθάνεται ότι είναι αβοήθητο. Το τραυματικό γεγονός μπορεί να αναβιώνεται από το παιδί ξανά και ξανά. Μπορεί να βλέπει εφιάλτες ή να χάσει τελείως τον ύπνο του ή να έχει εκρήξεις θυμού. Ένα παιδί που υποφέρει από Διαταραχή μετά-τραυματικού στρες μπορεί να αποσυρθεί και να αποφεύγει τους ανθρώπους μήνες μετά το τραυματικό γεγονός.
Τέλος μπορούμε να πούμε ότι το άγχος αποτελεί ένα γνώριμο και οικείο συναίσθημα για όλους τους ανθρώπους και σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να θεωρηθεί λειτουργικό. Αν όμως οι γονείς ή οι εκπαιδευτικοί παρατηρήσουν ότι το άγχος του παιδιού είναι υπερβολικό σε ένταση, επίμονο στο χρόνο και δεν εξαλείφεται με τη σιγουριά και την ασφάλεια που του παρέχουν, τότε ίσως υπάρχει ένδειξη κάποιας αγχώδους διαταραχής. Σε αυτήν την περίπτωση η γνώμη ειδικού κρίνεται απαραίτητη. Η πρώιμη διάγνωση και αντιμετώπιση είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την υγιή ανάπτυξη και εξέλιξη του παιδιού.
Αιμιλία Πίττα
Κλινική Ψυχολόγος / Εργοθεραπεύτρια
Positivum Center 